اطلاقات کلمه روح

كلمه روح را در صحف عقليه و عرفانيه اطلاقاتى است:

الف- روح را بر شعاع خارج از بصر بنابر سخن رياضيون و قول منسوب به آنان در ابصار به خروج الشعاع، اطلاق كرده اند؛ چنانكه شيخ رئيس در آخر فصل پنجم مقاله سوم نفس شفاء فرمايد:

فيكفى ذلك مئونة خروج الروح الى الهواء و تعرضه للافات، ثم لم لا يستحيل من الحدقة من غير حاجة الى الروح (ج 1 ص 321 ط 1) و اين هر دو روح يعنى شعاع خارج از بصر.

ب- روح را بر روح بخارى اطلاق مى كنند و موارد شاهد آن بسيار است: خواجه طوسى در بحث كيفيات نفسانيه تجريد در تعريف حيوة فرمايد:

و هى- يعنى الحيوة- صفة تقتضى الحس و الحركة مشروطة باعتدال المزاج عندنا فلا بد من البنية و تفتقر الى الروح كه مراد از اين روح، روح بخارى است چنانكه علامه حلى در شرح آن فرمايد:

الحيوة تفتقر الى الروح و هى اجسام لطيفة متكونة من بخارية الاخلاط سارية فى العروق تنبعث من القلب و حاجة الحيوة اليها ظاهرة.

زمره اى از متقشفين از اين گونه تعبيرات در تعريف روح بخارى، پنداشتند كه مراد از روح نفس ناطقه انسانى است كه گفته اند روح جسم لطيف است و از آن اراده كنند روح انسانى را، با اين كه روح بخارى مطيه اولى او است. شيخ در آخر فصل هفتم مقاله دوازدهم طبيعيات شفاء فرمايد: الالة الاولى للنفس هى الحرارة العزيزية و بهايتم جميع افعالها (ج 1 ص 454 ط 1). تفصيل آنرا در جوهر و اعراض اسفار طلب بايد كرد (ج 2 ص 23 ط 1).

ج- روح را بر نفس ناطقه اطلاق مى كنند كه در آيات و روايات هم بسيار آمده است.

د- روح را بر جان حيوانى اطلاق مى كنند.

ه- روح را بر روح القدس اطلاق مى كنند. حسين خوارزمى در ابتداء شرح فصوص محيى الدين عربى گويد: و آنچه در اصطلاح حكماء آن را عقل مجرد گويند به اصطلاح اهل الله مسمى است به روح و از اينجا است كه عقل اول را روح القدس گويند.

و- روح را بر مقام يوم الجمع انسان، كه فوق مقام قلب كه يوم الفصل انسان است؛ اطلاق مى كنند. قيصرى در شرح فص ابراهيمى فصوص الحكم فرمايد:

و اعتبر فى مقام روحك حال حقائقك و علومك الكلية، هل تجد ممتازا بعضها عن بعض، او عن عين روحك الى ان تنزل الى مقام قلبك فيتميز كل كلى عن غيره، ثم يتفصل كل منها الى جزئياته فيه، ثم يظهر فى مقام الخيال مصورا كالمحسوس، ثم يظهر فى الحس (ص 176 چاپ سنگى).

ز- متأله سبزوارى در تعليقه اى بر آخر فصل هفتم طرف اول مرحله دهم اسفار فرمايد: المراد بالعقول التفصيلية، المعقولات المفصلة التى تسمى النفس فى مرتبتها قلبا؛ و بالعقل البسيط، الملكة الخلاقه للتفاصيل تسمى النفس فى مرتبتها روحا.