پرسش شما: آیا فرشتگان موجوداتی مادی هستند؟ اگر خیر، دلایل تجرد ملائکه را بیان کنید.

پرسش شما: آیا فرشتگان موجوداتی مادی هستند؟ اگر خیر، دلایل تجرد ملائکه را بیان کنید.

✅پاسخ تحلیلی:

بسم الله الرحمن الرحیم
سلام علیکم

میدانیم که از نظر برخی از متکلمین ملائکه دارای جسمی لطیف هستند که با این جسم می توانند به اشکال گوناگون ظاهر شوند، اما در نظر حکماء و فلاسفه و قالب علمای معاصر ملائکه مجرد از ماده می باشند. به قول علامه طباطبایی تجرد ملائکه دو صورت دارد: تجرد عقلی و تجرد برزخی (الرسائل التوحیدیه، علامه طباطبایی، ص141)

به اعتقاد حکماء:

اولا: بر گفته متکلمین که حقیقت ملائکه جسم لطیفی است و به هر شکلی در میآید، دلیل عقلی، و یا دلیل نقلی معتبر دلالت ندارد (المیزان فی تفسیر القرآن، علامه طباطبایی، ج17، ص13)

و ثانیا: ادله عقلی و نقلی متعددی بر اثبات تجرد ملائکه وجود دارد.

علامه طباطبایی(ره) در باب دلیل عقلی تجرد ملائکه میفرماید:
ماده جسمانى در معرض زوال و فساد و تغيير است، و نيز كمال در ماده، تدريجى است، از مبدأ سير و حركت مى كند تا به تدريج به غايت كمال برسد، و چه بسا در بين راه به موانع و آفاتى برخورد كند و قبل از رسيدن به حد كمالش از بين برود، ولى ملائكه طبق آیات و روایات اين طور نيستند. (المیزان فی تفسیر القرآن، ج17، ص13)

تجرد ملائکه در آیات قرآن:

1-نزول بر قلب پیامبر(ص)

«قُلْ مَنْ كانَ عَدُوًّا لِجِبْرِيلَ فَإِنَّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلْبِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ »
«نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ» و قوله تعالى: ما كَذَبَ الْفُؤادُ ما رَأى أَ فَتُمارُونَهُ عَلى ما يَرى .
روشن است که منظور از قلب، قلب گوشتی و صنوبری درون سینه نیست، بلکه نفس انسان مراد است، و نزول بر نفس ممکن نیست مگر اینکه نازل شونده نیز مجرد باشد. (الرسالئل التوحیدیه، علامه طباطبایی، ص141)

2-آثار نزول ملائکه با لباس مادی

«وَ قالُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مَلَكٌ وَ لَوْ أَنْزَلْنا مَلَكاً لَقُضِيَ الْأَمْرُ ثُمَّ لا يُنْظَرُونَ وَ لَوْ جَعَلْناهُ مَلَكاً لَجَعَلْناهُ رَجُلًا وَ لَلَبَسْنا عَلَيْهِمْ ما يَلْبِسُونَ»
نزول ملائکه با لباس بشری و وجود ملکوتی آنها موجب قضاء امر، عدم فرصت دادن به آنها، و ورود آنها به نشئه برزخ میشود، تا اینکه هم سنخ با ملائکه شوند و ان نشئه، نشئه مادی نیست، پس ملائکه هم که متعلق به آن عالم هستند مادی نخواهند بود. (همان، ص141)
3-عدم تکامل در ملائکه

«وَ ما مِنَّا إِلاَّ لَهُ مَقامٌ مَعْلُوم » (صافات-164)
و هيچ يك از ما فرشتگان نيست مگر اينكه براى او مقامى معين است .

4-ویژگی های غیر مادی عبادت ملائکه

«فَالَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ يُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّيْلِ وَ النَّهارِ وَ هُمْ لا يَسْأَمُون » (فصلت-38)
كسانى كه نزد پروردگار تو هستند شب و روز براى او تسبيح مى گويند و خسته نمى شوند.
«مَنْ عِندَهُ لَا يَسْتَكْبرِونَ عَنْ عِبَادَتِهِ وَ لَا يَسْتَحْسرِون » (انبیاء-19)
آنها كه نزد اويند [فرشتگان ] هيچ گاه از عبادتش استكبار نمى ورزند، و هرگز خسته نمى شوند.

روشن است که خستگی از آثار ماده است، اگر کسی بگوید خب اگر بگوییم این جسم مادی بسیار لطیف است که خستگی در آن راه ندارد چه اشکالی پیش میآید خواهیم گفت اولا همانطور که گذشت هیچ دلیل عقلی و نقلی بر این امر وجود ندارد، و ثانیا اگر مرادتان این است که شکل و اندازه و این سنخ مشخصات ماده را دارد اما خصائصی چون سستی و خستگی و... را ندارد پس همان تجرد مثالی است، که حکماء به آن معتقد هستند.
روایات هم بر این امر دلالت دارند، مانند روایاتی که دلالت بر دفعی بودن خلقت ملائکه دارد، بر خلاف خلقت تدریجی اشیاء مادی، مانند فرمایش حضرت امیر(ع) که ایجاد ملائکه را فرمودند:
«و لم تخلقهم من ماء مهين أنشأتهم إنشاء» (تفسیر قمی، ج2، ص207)
آنها را از آب بی مقدار و ناچیز خلق نکرد، بلکه آنها را با انشاء دفعی خویش آفرید.
و در جای دیگر میفرمایند:
«خداى را تسبيح مى گويند و دچار خستگى نمى شوند و ديدگانشان را خواب نمى گيرد و عقلشان دچار سهو و فراموشى نمى شود، بدنهايشان سست و ناتوان نگشته و غفلت و نسيان عارضشان نمى شود» (نهج البلاغه، خطبه1، ص42)

البته سخن در این وادی بسیار داریم اما برای اهل اشاره همین میزان کافی است.